Ngày Dân số Thế giới (WPD) được tổ chức vào ngày 11 tháng 7 hàng năm nhằm nâng cao nhận thức toàn cầu về các vấn đề dân số cấp bách và kêu gọi hành động để giải quyết những thách thức đó, đồng thời thúc đẩy việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Năm nay, 2026, trọng tâm là người trẻ với chủ đề: Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng.

1. Tại sao cần tập trung vào giới trẻ?

Theo báo cáo “Triển vọng Dân số Thế giới” năm 2024 của Liên Hợp Quốc, thế giới hiện đang có số lượng người trẻ lớn nhất trong lịch sử. Năm 2026, trong tổng dân số thế giới hơn 8,2 tỷ người, có 1,3 tỷ người ở độ tuổi từ 15 đến 24, với hơn một nửa trong số họ sống ở các nước có thu nhập thấp và trung bình thấp.

Tuổi trẻ là giai đoạn then chốt trong hành trình sống của mỗi người, được đánh dấu bởi những biến đổi tâm sinh lý và xã hội sâu sắc định hình sự phát triển cá nhân và có ảnh hưởng sâu rộng đến toàn xã hội. Trong giai đoạn bản lề này, nếu các quyết định quan trọng liên quan đến giáo dục, việc làm, bình đẳng và các chuẩn mực xã hội được đưa ra, sẽ có tác động lâu dài đến hạnh phúc, năng suất và chất lượng cuộc sống của các em. Ở cấp độ xã hội, nếu chúng ta có lực lượng thanh niên khỏe mạnh, được giáo dục tốt và được trao quyền, nhận thức đầy đủ về quyền, lựa chọn và quyền tự chủ cơ thể của họ, thì sẽ có nhiều tiềm năng tạo ra sự thay đổi mang tính đột phá, là động lực tăng trưởng kinh tế và đổi mới, thúc đẩy hòa bình và tiến bộ xã hội.

Thanh niên là động lực quan trọng trong xã hội, mang lại năng lượng, đổi mới và sáng tạo cho quá trình phát triển. Thanh niên thường đi đầu trong tiến bộ khoa học và công nghệ, khởi nghiệp và các sáng kiến thúc đẩy sự tham gia của công dân, tạo ra những ý tưởng và giải pháp mới nhằm giải quyết các thách thức toàn cầu phức tạp như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng và nghèo đói. So với các thế hệ trước, thanh niên ngày nay nhìn chung khỏe mạnh hơn, được giáo dục tốt hơn và ngày càng được trang bị kiến thức, kỹ năng và năng lực cần thiết để đóng góp có ý nghĩa cho sự phát triển quốc gia và thực hiện các Mục tiêu của Chương trình Nghị sự 2030 về Phát triển Bền vững.

Tuy nhiên, cơ hội cho thanh niên phân bố không đồng đều trong và giữa các quốc gia. Vẫn còn nhiều người trẻ đang phải đối mặt với những rào cản đáng kể, hạn chế khả năng và tiềm năng tham gia đầy đủ vào phát triển xã hội. Việc tiếp cận không công bằng với các dịch vụ giáo dục và chăm sóc sức khỏe chất lượng, cơ hội việc làm hạn chế, bất bình đẳng giới và chênh lệch trong cơ hội tiếp cận công nghệ kỹ thuật số vẫn còn tồn tại. Ở nhiều quốc gia, những thách thức này càng trở nên phức tạp hơn bởi xung đột, bất ổn chính trị, mất an ninh lương thực và áp lực môi trường. Hậu quả đã vượt ra ngoài phạm vi cuộc sống cá nhân, định hình lại động lực nhân khẩu học và ảnh hưởng đến tiến độ phát triển kinh tế - xã hội. Hiện nay, một số vấn đề nổi cộm của thanh niên bao gồm:

• Nam thanh niên bị ảnh hưởng nặng bởi thương tích và bạo lực gây tử vong.

• Tình trạng sức khỏe bà mẹ và sức khỏe sinh sản kém là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở phụ nữ trẻ.

• Hàng năm, tại các nước có thu nhập thấp, gần 1/10 phụ nữ và trẻ em gái từ 15-19 tuổi sinh con, và khoảng 1/5 phụ nữ trong độ tuổi 20-24 trên toàn cầu kết hôn trước tuổi 18.

Thanh niên là trung tâm của quá trình chuyển đổi toàn cầu. Sự lựa chọn của họ sẽ quyết định kết quả phát triển lâu dài của mỗi quốc gia.

 2. Giới trẻ Việt Nam và các giải pháp chiến lược

Theo Báo cáo về Tình hình Dân số, Lao động, Việc làm của Cục Thống kê, tính đến đầu năm 2026, dân số Việt Nam đã vượt quá 102 triệu người. Báo cáo về Tài Khoản chuyển nhượng quốc gia (2024) do Cục Thống kê và UNFPA thực hiện cho thấy Việt Nam đang trong giai đoạn "Dân số vàng" với lực lượng lao động trẻ dồi dào (67,4% dân số trong độ tuổi 15-64). Đồng thời, Việt Nam cũng đang già hóa nhanh chóng. Dân số trên 60 tuổi đạt 14,2% vào năm 2024 (khoảng 14,3 triệu người) và dự kiến sẽ đạt 20,9% vào năm 2034.

Việt Nam đã đặt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Để đạt được mục tiêu này đòi hỏi Việt Nam phải chuyển đổi từ mô hình dựa vào lao động và vốn sang mô hình dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và vốn con người - đồng thời đảm bảo rằng tăng trưởng xanh, bao trùm và có khả năng chống chịu, và đảm bảo thanh niên được trao quyền để định hình tương lai của đất nước.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi nhân khẩu học đang diễn ra như già hóa dân số, mức sinh đa dạng, cấu trúc gia đình thay đổi, v.v., đòi hỏi phải đặt thanh niên vào trung tâm của chính sách thích ứng với các thay đổi này - thanh niên cần được xem là tác nhân của sự thay đổi, điều hướng thay đổi chứ không phải là đối tượng thụ hưởng. Điều này có nghĩa là giúp họ đạt được nguyện vọng về giáo dục, việc làm và cuộc sống gia đình, đồng thời loại bỏ các rào cản mang tính hệ thống làm hạn chế sự lựa chọn của họ. Chỉ khi đó, Việt Nam mới có thể khai thác đầy đủ lợi ích nhân khẩu học của quốc gia và đảm bảo quỹ đạo dân số cân bằng, bền vững.

Một số giải pháp chiến lược gồm:

• Trang bị cho thanh niên những kỹ năng cần thiết cho tương lai: Khi cơ hội Dân số vàng khép lại và quá trình già hóa tăng tốc, điều bắt buộc là phải cải cách giáo dục theo hướng chuyển đổi kỹ năng số, kỹ năng xanh; tăng cường đào tạo nghề gắn với nhu cầu của thị trường lao động; và xây dựng xã hội học tập suốt đời. Nếu không có điều này, Việt Nam có nguy cơ "già trước khi giàu".

• Tạo việc làm bền vững và hỗ trợ quá trình chuyển tiếp từ trường học sang thị trường lao động: Việt Nam hiện có lực lượng thanh niên đông đảo nhất, vì vậy, chính phủ cần ưu tiên tạo việc làm trong các lĩnh vực có năng suất cao (như công nghệ, kinh tế xanh, kinh tế chăm sóc), hỗ trợ khởi nghiệp cho thanh niên cũng như tăng cường hệ thống hướng nghiệp và kết nối việc làm.

• Tạo điều kiện để thanh niên đạt được khát vọng sống và dự định sinh con của mình: Giống như nhiều quốc gia khác, Việt Nam hiện đang chứng kiến xu hướng mức sinh giảm và độ tuổi kết hôn tăng lên, chủ yếu do những rào cản kinh tế - xã hội khiến người trẻ chưa thể thực hiện được nguyện vọng lập gia đình và sinh con của mình, chứ không phải vì họ không muốn hay né tránh. Các chính sách cần chuyển từ định hướng "khuyến sinh" sang tạo điều kiện để người dân thực hiện được quyền sinh sản của mình.

• Đảm bảo tiếp cận phổ quát các quyền và sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục: Thanh niên cần có khả năng đưa ra quyết định sáng suốt và an toàn, do đó, các chính sách cần tập trung vào việc cung cấp các dịch vụ giáo dục giới tính toàn diện, các dịch vụ sức khỏe sinh sản và tình dục thân thiện với thanh thiếu niên, cũng như giảm nhu cầu tránh thai chưa được đáp ứng.

• Giải quyết bất bình đẳng giới và gánh nặng chăm sóc không được trả lương: Hiện nay, nhiều phụ nữ trẻ đang gặp các rào cản ảnh hưởng đến quyền lựa chọn về việc làm và sinh con của mình do tình trạng bất bình đẳng giới và gánh nặng chăm sóc không được trả công. Cần có các giải pháp ưu tiên để giải quyết tình trạng này; thu hẹp khoảng cách giới về tiền lương và cơ hội việc làm; và xóa bỏ các chuẩn mực phân biệt đối xử về giới.

• Thúc đẩy sự tham gia của thanh niên vào quá trình hoạch định chính sách: Cần ưu tiên thiết lập các cơ chế chính thức để tham vấn thanh niên; thu hút thanh niên tham gia quản trị địa phương và đối thoại chính sách quốc gia; hỗ trợ các sáng kiến đổi mới do thanh niên lãnh đạo. Ngoài ra, cần có những nỗ lực có trọng tâm để đảm bảo sự tham gia công bằng của thanh niên dân tộc thiểu số, thanh niên LGBTQI+, thanh niên khuyết tật và các nhóm yếu thế khác.